Herpes zoster, beter bekend als gordelroos, is een virale infectie die wordt veroorzaakt door het varicella-zostervirus, hetzelfde virus dat waterpokken veroorzaakt. Na een doorgemaakte waterpokkeninfectie blijft het virus in een slapende toestand aanwezig, meestal in de zenuwknopen dichtbij het ruggenmerg. Bij ongeveer de helft van de mensen kan het virus later in het leven opnieuw actief worden en vervolgens leiden tot een ontsteking van de zenuwen en de huid in het geïnfecteerde gebied.
De heractivatie van het virus wordt vaak uitgelokt door verschillende factoren, waaronder een:
- Verzwakt afweersysteem: mensen met een verzwakt afweersysteem door, bij voorbeeld, kankerbehandelingen, hiv, orgaantransplantaties, of het gebruik van medicijnen die de afweer onderdrukken, hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van gordelroos. Dit geldt ook voor mensen met chronische ziekten zoals diabetes.
- Leeftijd: Het risico op gordelroos is groter bij mensen ouder dan 50 jaar, en de incidentie stijgt sterk naarmate men ouder wordt. De helft van de mensen van 85 jaar en ouder krijgen in hun leven te maken met gordelroos.
- Stress: Langdurige of ernstige stress kan de afweer verzwakken en de kans vergroten dat het virus opnieuw actief wordt.
Symptomen van Gordelroos
Gordelroos begint vaak met jeuk, pijn of een branderig gevoel aan één kant van het lichaam, meestal op de borst, rug of het gezicht. Enkele dagen later verschijnt er een rode uitslag met blaren, die uiteindelijk korstjes vormen. De uitslag volgt vaak de loop van de zenuwen en heeft een gordelvormig patroon, vandaar de naam ‘gordelroos’. De pijn die gepaard gaat met gordelroos kan variëren van mild tot ernstig. De huidafwijkingen van gordelroos gaan vanzelf binnen enkele weken over. De pijn kan langer aanhouden.
Complicaties
Deze pijn kan weken of soms maanden aanhouden, zelfs nadat de huiduitslag verdwenen is. Dit wordt postherpetische neuralgie genoemd en is een veelvoorkomende complicatie van gordelroos. Bij postherpetische neuralgie blijven de zenuwen gevoelig en kan er voortdurende pijn zijn in het getroffen gebied. Postherpetische neuralgie komt vooral voor bij ouderen en kan de kwaliteit van leven aanzienlijk beïnvloeden. Andere complicaties zijn onder andere:
- Oogcomplicaties, vooral als gordelroos zich rond de ogen ontwikkelt (herpes zoster ophthalmicus).
- Secundaire bacteriële infecties van de huid.
- Zeldzame neurologische complicaties, zoals ontsteking van het ruggenmerg of hersenvliesontsteking.
Incidentie van Gordelroos in Nederland
Gordelroos komt vaak voor, vooral bij oudere volwassenen. In Nederland krijgen jaarlijks tussen de 50.000 en 85.000 mensen gordelroos. De incidentie van gordelroos neemt sterk toe met de leeftijd; bij mensen ouder dan 50 jaar is de kans om gordelroos te krijgen aanzienlijk hoger. Bij mensen van 85 jaar en ouder krijgt de helft gordelroos.(Johnson et al.)
Preventie van gordelroos
Het beste is om gordelroos te voorkomen door vaccinatie. Het vaccin geeft een bescherming bij ruim 90% van de mensen gedurende 6 tot mogelijk 10 jaar. Er zijn 2 vaccinaties nodig met een tussenpoos van 2-6 maanden. Het vaccin wordt in Nederland nog niet vergoed. De kosten zijn 180€ per injectie. De verwachting is dat het vaccin binnen het Nederlands vaccinatieprogramma in 2027 gratis beschikbaar komt.
Behandeling van Gordelroos
Als er vermoeden op gordelroos bestaat is het van belang zo snel mogelijk de huisarts te raadplegen. De behandeling van gordelroos richt zich voornamelijk op het verlichten van symptomen en het voorkomen van complicaties, zoals postherpetische neuralgie. De belangrijkste behandelopties zijn:
- Antivirale middelen: Deze verminderen het risico op postherpetische neuralgie, als ze binnen 72 uur na de eerste symptomen worden toegediend. Lees hierover in een artikel onder Literatuur: Adriaansen et al., Herpes zoster and post herpetic neuralgia. Voorbeelden van antivirale middelen zijn famclovir of valaciclovir.(Yeh et al.)
- Pijnbestrijding: paracetamol kan helpen om de pijn te verminderen maar is niet bij iedereen effectief. Non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAID’s), zoals ibuprofen, zijn effectief, maar kunnen soms ernstige huidafwijkingen geven bij gordelroos. Dit trad bij 6 van de 1000 patiënten op. Het risico op ernstige huidcomplicaties bij het gebruik van een NSAID was 1,6 maal (betrouwbaarheidsinterval 1,1-2,4) zo hoog bij patiënten met gordelroos in vergelijking met patiënten die geen NSAID gebruikten.(Bijl D, Mikaeloff)
- Morfine-achtige middelen (opioïden/opiaten) zijn bruikbare pijnstillers voor een korte periode. Bij lang aanhoudende pijn kunnen antidepressiva, zoals amitriptyline of nortriptyline of anti-epileptica (bijvoorbeeld gabapentine) worden voorgeschreven voor het beheersen van zenuwpijn.(Gross et al. S2K guidelines)
- Locale behandelingen: de huid insmeren met zinkoxide of zinksulfaat of lotions, zoals calamine, 2-3 maal per dag. De zalf niet verwijderen maar bijsmeren. Douchen mag. Compressen kunnen ook helpen om de jeuk en irritatie van de huiduitslag te verlichten. Lidocaïnezalf, crème of -spray kan voor de zenuwpijn op de huid kortdurend (aantal weken) worden toegepast.
Gordelroos is dus een veelvoorkomende aandoening die meestal mensen boven de 50 jaar treft en kan leiden tot langdurige pijn, vooral in de vorm van postherpetische neuralgie. Vroegtijdige antivirale behandeling kan helpen de ernst van de infectie te verminderen, maar postherpetische neuralgie blijft een probleem voor veel patiënten.
Voor meer gedetailleerde informatie kunt u de website van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) of een arts raadplegen.
